Tokajska Vinna Cesta

Tokajska Vinna Cesta

polecane wydarzenia
Wszystkie wizyty: 5468288
zmień rozmiar czcionki A A A

Chełm

Punktem centralnym Szlaku jest miasto Chełm należące do najstarszych osad współczesnej Lubelszczyzny. Chełm położony jest we wschodniej części województwa lubelskiego, geograficznie – na skraju Pagórów Chełmskich. Specyficznie ukształtowana rzeźba terenu łączy krajobraz nizinny z elementami wyżynnymi i charakterystycznymi wzgórzami kredowymi. Pierwsze ślady obecności ludzi na tym terenie pochodzą z późnego paleolitu (10 tys. lat p.n.e.). Wzmianki o grodzie chełmskim można odnaleźć już w kronice Jana Długosza, zaś pierwsze informacje źródłowe o Chełmie pochodzą z wieku XIII.

Na początku XX wieku miasto liczyło 20 tys. mieszkańców. W okresie międzywojennym było ważnym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i oświatowym. II wojna światowa przyniosła zniszczenia i zagładę ludności żydowskiej, stanowiącej do 1939 roku niemal połowę mieszkańców miasta. W okresie okupacji w Chełmie funkcjonował obóz jeniecki – Stalag 319. Zginęło w nim około 80 tysięcy żołnierzy rosyjskich, włoskich i innych narodowości.

Obecnie w Chełmie mieszka około 70 tys. osób na obszarze 35,28 km2. Miasto leży nad niewielką rzeką Uherką, na południowy wschód od Lublina, w odległości 25 km od granicy z Ukrainą (29 km od przejścia granicznego w Dorohusku, 72 km od przejścia granicznego w Zosinie oraz 92 km od przejścia granicznego w Hrebennem). Chełm jest ważnym węzłem komunikacyjnym, przebiega tędy międzynarodowy szlak komunikacyjny: Paryż-Berlin-Warszawa-Chełm-Kijów, łączący najkrótszą trasą Europę Zachodnią z Ukrainą. Jako miasto przygraniczne Chełm pełni rolę centrum przemysłowo-usługowo-tranzytowego.

Duża liczba parkingów w Chełmie jest bezpłatna i znajduje się w niedalekiej odległości od centrum miasta, którego część jest wyłączona z ruchu drogowego, tworząc tzw. deptak (część ulicy Lwowskiej i Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego).

W mieście jest dużo zabytków i atrakcji turystycznych. Ich zwiedzanie można rozpocząć od tarasu widokowego na dzwonnicy, obok Bazyliki NNMP (Góra Zamkowa). Dzwonnica, z której rozciąga się wspaniały widok na cały Chełm, wybudowana została w 1878 r. Na parterze budowli znajduje się Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego. W dzwonnicy umieszczono trzy dzwony o imionach: Maria, Stanisław i Julian. Wejście na wieżę (wys. ok. 45 m), jest płatne. Uwaga: wrażliwi turyści powinni unikać wchodzenia na taras widokowy w okolicach godziny 12:00, kiedy na Anioł Pański biją dzwony.


Góra Zamkowa, w przeszłości zwana Górką Katedralną, Starościńską, Górą Soborową. To centralny punkt miasta, mieszkańcom Chełma znany jako „Górka”. Znajduje się tu: Bazylika pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, Brama Uściługska, Pałac biskupów unickich, Klasztor Bazylianów, budynek Chełmskiego Prawosławnego Bractwo Bogarodzicy oraz rozległy park kompleks sakralny.


Grodzisko „Wysoka Górka” to wzniesienie, kryjące pozostałości monumentalnego zamku księcia Daniela Romanowicza oraz, prawdopodobnie, ślady wczesnośredniowiecznego grodu Lędzian, związanego z Grodami Czerwieńskimi. Łagodne podejście pomiędzy kasztanowcami prowadzi na wzniesienie, na szczycie którego, spod krzyża, rozpościera się przepiękny widok na miasto. Widoczny na Wysokiej Górce kopiec kryje pozostałości cerkiewki pw. św. Cyryla i Metodego z drugiej połowy XIX w.


Bazylika pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny wzniesiona została w latach 1735-1756, według projektu Pawła Fontany. Bazylika jest miejscem kultu cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej koronowanego w katedrze 15 września 1765 r. Kopia obrazu znajdująca się obecnie w Bazylice, wykonana przez chełmskiego malarza Władysława Ukleję, została koronowana w 1946 r. przez biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego. Tytuł bazyliki mniejszej został nadany w 1988 r. przez Jana Pawła II.

 Bazylika pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Budowla zachowała wiele pierwotnych walorów architektonicznych: wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, trójnawowa, z transpetem i dwiema kwadratowymi wieżami od frontu. Od wschodu znajduje się zamknięte półkoliście prezbiterium z dwiema zakrystiami po bokach. Fasada główna trójdzielna, dwukondygnacyjna, podzielona gzymsami. Przed częścią środkową fasady – czterokolumnowy portyk z balustradą. W oknach znajdują się współczesne witraże.

Wśród wyposażenia można obejrzeć dwa obrazy Franciszka Smuglewicza „Ukrzyżowanie” i „Święty Onufry”, dwie barokowe figury św. Wojciech oraz św. Stanisław, srebrne antepedium późnobarokowe ze sceną hołdu składanego Matce Boskiej Chełmskiej przez króla Jana Kazimierza i rycerstwo polskie po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 r.

Po wyjściu z Bazyliki warto przespacerować się jesionową aleją rosnącą naprzeciw głównego wejścia. W okręgu bocznych alei usytuowano stacje Drogi Krzyżowej. Rzeźby z brązowych odlewów wykonane według projektu Jacka Kicińskiego z Siemianowic Śląskich umieszczone na kamiennych podstawach, są imponujące.


Pałac biskupów unickich pochodzi z początku XVIII w., ma kształt nieregularnego półkolistego kompleksu połączonych budowli (efekt rozbudowywania), odrębnie zadaszonych. Pałac był siedzibą biskupów grekokatolickich, następnie prawosławnych. Znajdowała się tu rezydencja jezuitów i plebania. Obiekt wykorzystywany był jako mieszkania dla księży, kancelaria parafialna i siedziba sióstr zakonnych (Zgromadzenie Sióstr Benedyktynek Misjonarek). Obecnie pałac nie jest użytkowany.

 

Klasztor bazylianów wzniesiono w latach 1640-1649. Bazylianie założyli tu w 1639 r. gimnazjum bazyliańskie, pierwszą szkołę średnią w mieście. Jest to obiekt dwukondygnacyjny, murowany, rozplanowany na rzucie prostokąta, z przybudówką od strony zachodniej. Usytuowany na północ od bazyliki, z frontem skierowanym na południe. Wejście zachodnie z gankiem na filarach wychodzi na Ogród Różańcowy. Obecnie budynek przeznaczony jest na potrzeby parafii pw. NNMP.


Brama Uściługska została wzniesiona w 1616 r. jako jeden z elementów systemu obronnego zamku chełmskiego. Została przebudowana w połowie XVIII w. i wówczas nadano jej efektowny wystrój barokowy. Rozplanowana na rzucie prostokątnym, o sklepieniu kolebkowo-krzyżowym z gurtami, pokryta dwuspadowym dachem. Jest to obiekt dwukondygnacyjny, z przejazdem w przyziemiu, wybrukowanym kamieniami. Druga kondygnacja składa się z jednego pomieszczenia, do którego prowadzą kręte schody, umieszczone w podcieniu wozowni i prostokątny otwór drzwiowy. Na elewacji frontowej i tylnej umieszczono szereg ozdobnych elementów: półkoliste zwieńczenia arkadowych otworów przejazdowych, pilastry toskańskie, półkoliste nisze, zadaszone profilowane gzymsy.

Brama Uściługska

Kościół parafialny pw. Rozesłania św. Apostołów wybudowano w latach 1753-1763, według projektu Pawła Fontany. Kościół jest utrzymany w stylu późnego baroku i należy do świątyń typu centralnie wydłużonego. Nawa otoczona jest systemem kaplic, połączonych przejściami, tworzących pozorne nawy boczne. Od frontu bryłę uzupełniają dwie ustawione skośnie wieże. Wnętrze kościoła posiada bogate wyposażenie rokokowe, polichromie wykonane przez Józefa Mayera około 1758 roku i rzeźby Doktorów Kościoła: św. Grzegorza, św. Leona Wielkiego, św. Augustyna i św. Ambrożego wykonane przez Michała Filewicza w latach 1774-1781. W ołtarzu głównym znajduje się siedemnastowieczny krzyż, przesłaniany obrazem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. Wyposażenie uzupełniają osiemnastowieczne konfesjonały, ławki i komody w zakrystiach. Na dziedzińcu, przed kościołem, ustawione są dwie późnobarokowe figury z rzeźbami Matki Boskiej Łaskawej i św. Józefa Kalasantego. Do kościoła przylegają budynki kolegium pijarskiego – obecnie mieści się tam plebania i muzeum.

Kościół mieści się w centrum miasta przy ulicy Lubelskiej 55. Wejście także od deptaka na ul. Lwowskiej.


Kościół pw. Andrzeja Apostoła i klasztor o.o. reformatów wybudowano w 1750 r. według projektu Pawła Fontany. Jest to budowla barokowa, z jedną nawą i wydłużonym prezbiterium. Fasada posiada wysoki cokół. Dachy dwuspadowe, nad nawą zwieńczone wieżyczką na sygnaturkę z latarnią i barokowym hełmem. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej Leżajskiej, a w bocznych – św. Andrzeja i św. Antoniego. Zachowały się także obrazy Męki Pańskiej z XIX wieku. Na frontowej ścianie malowidła przedstawiające św. Franciszka z Asyżu, św. Andrzeja Apostoła i św. Antoniego Padewskiego. Pod kościołem znajdują się krypty grobowe. Do kościoła przylega budynek klasztorny, tworząc wraz z nim zamknięty czworobok z wirydarzem wewnątrz. Obecnie budynek klasztorny, rozbudowany w drugiej połowie XIX w., zajmowany jest przez szkoły: Zespół Szkół Zawodowych nr 4 i Szkołę Podstawową nr 10 – wejście od strony ul. Reformackiej 13 (centrum miasta). Kościół pw. Andrzeja Apostoła i klasztor o.o. reformatów położone są w pobliżu dworca PKS. Tereny należące do świątyni, otoczone długim murem, przylegają do przystanku busów przy Alei Armii Krajowej.


Kaplica pw. św. Mikołaja i Seminarium Duchowne Unickie – murowana świątynia została wzniesiona w połowie XVIII w. i powstała równocześnie z budową seminarium. Jest budowlą barokową, trójdzielną, z nawą na planie kwadratu, zwieńczoną prezbiterium i tzw. babińcem od frontu. Bryła opatrzona ośmioboczną wieżyczką schodową przy południowo-wschodnim narożniku nawy. Od 1759 r. świątynia pełniła funkcję kaplicy seminaryjnej. Pod koniec lat 70. XX w. kaplicę przekazano na cele muzealne. Budynek jest wykorzystywany jako sala wystawowa oraz miejsce organizacji koncertów. Obecnie funkcjonuje w ramach Działu Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza. Seminarium unickie składa się z trzech budynków, wzniesionych na przełomie XVIII i XIX w. Obecnie budynek zajmuje IV Liceum Ogólnokształcące im. Jadwigi Młodowskiej (wejście główne od strony ul. I Pułku Szwoleżerów).


Cerkiew parafialna prawosławna pw. św. Jana Teologa została wybudowana w latach 1848-1852, w stylu klasycystycznym, na planie krzyża greckiego, z czterema okrągłymi wieżyczkami. Od frontu znajduje się kwadratowa kruchta. Bryła zwieńczona latarnią w formie walcowatego bębna, przykrytego cebulastym hełmem. Podobnie zwieńczone wieżyczki boczne. Obok cerkwi znajduje się plebania oraz dwukondygnacyjna dzwonnica wzniesiona na rzucie kwadratu. Budynek dzwonnicy przykryty kopulastym, czteropołaciowym dachem, zwieńczonym szczupłą latarnią z cebulastym hełmem. Zespół cerkiewny został objęty ochroną w 1967 r. Cerkiew położona jest w centrum miasta, 300 m od dworca PKS, przy ul. Sienkiewicza 1.

Cerkiew parafialna prawosławna pw. św. Jana Teologa

Chełmskie Podziemia Kredowe to zabytkowa kopalnia kredy, wyjątkowy obiekt w skali Polski i Europy. W ciągu setek lat pod staromiejską zabudową Chełma powstały olbrzymie wyrobiska, do których prowadziły wejścia z mieszczańskich piwnic. W XVII i XVIII w., w okresie największego rozwoju działalności wydobywczej, niemal wszyscy właściciele domów w centrum miasta drążyli korytarze ze swoich posesji. Powstały w ten sposób nieregularne ciągi chodników na czterech poziomach, liczące według szacunków od 20 do 40 km. W niektórych miejscach powstały obszerne sale, zwane komorami. Działalność wydobywczą zaprzestano w XIX w., kiedy wydrążone chodniki zaczęły zagrażać bezpieczeństwu domów. Obecna trasa turystyczna ostateczny kształt uzyskała dopiero w roku 1985. Biegnie przez trzy podziemne kompleksy korytarzy w rejonie kościoła pw. Rozesłania św. Apostołów, pod rynkiem staromiejskim i pod ulicą Przechodnią. Oświetlona trasa, położona na głębokości kilkudziesięciu metrów, liczy około 2 km.

Atrakcją dla turystów jest spotkanie z legendarnym duchem Bieluchem, zamieszkującym kredowe korytarze i strzegącym ich przed złymi ludźmi. W 1995 r. podziemia zostały wpisane do rejestru zabytków archeologicznych jako zabytek dawnego górnictwa. Wejście do podziemi znajduje się przy ul. Lubelskiej 55 (centrum miasta).


Chełmskie Podziemia Kredowe, 22-100 Chełm, ul. Lubelska 55, tel. 82 565 25 30.

Położenie: 300 m od dworca autobusowego.

Godziny zwiedzania: turyści indywidualni – godziny wejść 11:00, 13:00, 16:00.

Zorganizowane grupy (20-25 osób) – do uzgodnienia na 3 dni przed imprezą.

 


Wieża obronna Chełm-Bieławin to pozostałości wieży z przełomu XIII i XIV w. Obiekt powstał na planie kwadratu o wymiarach 12,40 x 11,80 m i posiadał wysokość 21 m. Prawdopodobnie składał się z pięciu kondygnacji. Był zbudowany z kamieni wapiennych, o nieregularnych kształtach. Grubość ścian dochodziła do 1,60 m. Do 1944 r. zachowana była północna ściana wieży. Obecnie pozostałości budynku sięgają nieco powyżej partii fundamentowych do 2,70 m.


Przez miasto przebiegają trzy lokalne szlaki rowerowe: „Południowe panoramy Chełma”, „Leśne Ostępy Chełmskiego Parku Krajobrazowego” i „Uroki Sobowickie”. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze wyznaczyło przebiegające tędy szlaki: zielony „Szlak Rezerwatów Przyrody” i niebieski „Szlak Bagien i Moczarów”. Przez Chełm prowadzą także szlaki dziedzictwa kulturowego1: „Szlak Historyczny”, „Szlak Przenikania Kultur,” „Szlak Pamiątek Kultury Żydowskiej”, „Szlak Cerkiewny”, „Szlak Kultury Wsi i Miasteczek”, „Szlak Architektury Sakralnej”.

Turyści odwiedzający miasto mogą skorzystać z infrastruktury sportowej. W okresie od 15 czerwca do 1 września do dyspozycji turystów jest pływalnia otwarta MOSiR oraz kąpielisko „Glinianki”. W okresie zimowym – lodowisko (położone na stadionie przy ul. I Pułku Szwoleżerów) oraz wyciąg narciarski „Kumowa Dolina”. Przez cały rok można korzystać, po wcześniejszym uzgodnieniu godzin, z krytych pływalni przy I Liceum Ogólnokształcącym oraz Szkole Podstawowej nr 8.



Pływalnia kryta całoroczna
przy I LO w Chełmie,
ul. Czarnieckiego 8, tel. 82 565 38 84
Pływalnia kryta całoroczna przy SP Nr 8 w Chełmie,
ul. Połaniecka 10, tel. 82 563 73 11
Basen otwarty Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Chełmie
ul. Przemysłowa 18, tel. 82 563 21 81 (przed sezonem)
tel. 82 563 00 03

Kąpielisko „Glinianki”
ul. Ceramiczna 41b


Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza mieści się w czterech budynkach:

- przy ul. Lubelskiej 55,

- przy ul. Lubelskiej 56A

- przy ul. Lubelskiej 57,

- przy ul. Św. Mikołaja 4,


Muzeum proponuje zwiedzającym stałe wystawy:

  • Chełmska bezpieka i jej ofiary (ul. Reformacka 27)

Ekspozycja zorganizowana w piwnicach-celach budynku, w którym od połowy 1945 do 1956 r. mieścił się Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, gdzie więzieni byli żołnierze Armii Krajowej, Zrzeszenia Wolność i Niepodległość, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych i innych organizacji niepodległościowego podziemia.

Zwiedzanie możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym: 82 565 26 93. 

  • Dzieje Chełma i regionu (ul. Lubelska 57)

Wystawa prezentuje historię miasta od czasów lokacji na prawie niemieckim (14 stycznia 1392 r.) po rok 1944.

  • Skarby przyrody (ul. Lubelska 57)

Wystawa ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmskiej im. W. Ambroziewicza w Chełmie, otwarta 26 marca 2010 r. Prezentuje dawną i współczesną przyrodę Lubelszczyzny wschodniej. Obejmuje eksponaty z zakresu: geologii, paleontologii, botaniki i zoologii. Wiele z nich to prawdziwe rzadkości zasługujące na miano „osobliwości przyrodniczych”.

  • Tradycje kolejowe Chełma – Dworzec Główny PKP w Chełmie (ul. Kolejowa 89)

Wystawa fotograficzna zorganizowana z okazji 120-lecia kształcenia kolejowego w Chełmie, otwarta 23 listopada 2009 r. Prezentacja budynków dworca kolejowego od drugiej połowy XIX w. do współczesności oraz założenia urbanistycznego osiedla kolei państwowych, którego budowę rozpoczęto w 1928 r.

  • Powrót do przeszłości - Dzieje tradycyjnej kultury regionu chełmskiego (ul. Lubelska 56A)

Wystawa pozwala prześledzić i poznać dzieje tradycyjnej kultury regionu chełmskiego. Eksponowane zabytki archeologiczne i etnograficzne pogrupowano tematycznie:  zbieractwo, myślistwo i rybołówstwo; uprawa roli; garncarstwo; przetwórstwo żywności; tkactwo; strój i ozdoby stroju; sztuka ludowa; wnętrza domów.

  • Sztuka socrealizmu (ul. Lubelska 56A)

Wystawa prezentuje obrazy i rzeźby, które stanowią część kolekcji Muzeum Zamoyskich w Kozłówce oraz eksponaty ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza. Są to m.in.: portrety przywódców komunistycznych, reprezentacyjne portrety „twórców historii Polski”, wizerunki przodowników pracy oraz obrazy ukazujące pracę robotników i chłopów.



Baza noclegowa

  • Hotel „Kamena”, 22-100 Chełm, Al. Armii Krajowej 50, tel. 82 565 64 01-03, fax 82 565 64 00, e-mail: hotel@hotelkamena.pl, www.hotelkamena.pl

  • Hotel „Duet”, 22-100 Chełm, Hrubieszowska 52, tel. 565 50 50

  • Hotel „Kozak”, 22-100 Chełm, ul. Hrubieszowska 37, tel. 82 564 88 91-2, e-mail: info@kozak.chelm.pl; www.kozak.chelm.pl

  • Zajazd „Trzy Dęby”, 22-100 Chełm, Janów 217, tel. 82 563 33 44, 562 50 81, e-mail: hotel@trzydeby.pl, www.trzydeby.pl

  • Portland Centrum Usług Hotelowych „Relax”, 22-100 Chełm, ul. 11 Listopada 2, tel. 565 14 12, 563 03 95, fax 563 07 02, e-mail: hotel@portland.chelm.pl;
    www.portland.chelm.pl

  • Pokoje Gościnne MOSiR „Stadion”, 22-100 Chełm, ul. I Pułku Szwoleżerów 15 a, tel. 82 563 02 86, www.mosir.chelm.pl

  • Pokoje Gościnne MOSiR „Kumowa Dolina”, 22-100 Chełm, ul. Podgórze 47, tel. 82 563 34 08, fax 82 563 00 03, www.mosir.chelm.pl

  • Schronisko Młodzieżowe PTSM, 22-100 Chełm, ul. Czarnieckiego 8, tel. 82 564 00 22

  • Gospodarstwo agroturystyczne AgroPokrówka, 22-100 Chełm, Pokrówka, ul. Łanowa 1, tel. 501 153 650, www.agropokrowka.republika.pl

 

  • Przewodnik po szlaku Chełm do pobrania PDF
  • Przewodnik po szlaku Chełm wersja ukraińsko-angielska do pobrania PDF
  • Przewodnik po szlaku Chełm wersja słowacko-angielska do pobrania PDF